علی ترابی
|

مسجد عتیق تربت جام؛ یادگاری از دوران صفوی

مسجد عتیق تربت جام یادگاری از مساجد دوره صفوی درخراسان رضوی می باشد که همه مسلمانان در آن نماز به جا می آورند ولی آن را به اها تسنن میشناسند و مردم سنی شهر تربت جام نماز جماعت اقامه می کنند.

مسجد عتیق با 1000متر زیر بنا متعلق به قرن 7 هجری، مسجد جامعی به سبک شبستانی گنبددار شامل پنج رواق است که رواق‌های محوری آن، عریض‌تر از رواق‌های کناری است. درقدیم درمرکز بنا، گنبدی بر روی چهار تویزه زده شده بوده که درحال حاضر اثرات از ویرانی آن موجود است. ابعاد کل بنا 50/25 * 19 متر است. گچ‌بری‌ها، نقش اندازی آجری روی بدنه گچی و نوع کاشی بنبا، از دیدگاه سبک، متعلق به قرن هشتم هجری است و از نظر مطالعه تطبیقی، مشابه آن را می‌توان در بسطام (692 هـ.ق)، سلطانیه (684 هـ.ق) و اشترجان (687 هـ.ق) یاتف. بانی این بنا را رضی الدین احمد متولی جامی نوشته‌اند.


قدمت مسجد عتیق تربت جام

بانی مسجد عتیق، «شمس الدین مطهر بن شهاب الدین اسماعیل بن قطب الدین محمد بن شمس الدین مطهر بن احمد بن جامی» بوده‌است که قبل از اتمام آن، در گذشته‌است و کار او توسط پسرش «غیاث الدین بن مطهر» به اتمام رسیده‌است؛ هر چند به نظر می‌رسد نقشه اولیه بنا هیچ گاه کامل نشده‌است. درباره تاریخ دقیق ساخت مسجد عتیق باید گفت که بنای ایوان در 720هـ.ق. پایان گرفته‌است، و در زمان معزالدین تغییراتی در آن به وجود آمده و کاشی کاری معرق فعلی بنا در سال 1022 هـ.ق.، در دوره شاه عباس صفوی، صورت پذیرفته‌است.

ایوان مسجد عتیق با ارتفاعی در حدود 30 متر در برابر گنبد قرار دارد و با قوس هشت قسمتی و سقف نیم گنبدی کاربندی شده‌است و در طرففین ایوان، مسجد کرمانی و مسجد گنبد سفید قرار گرفته‌اند که از داخل ایوان، دو درگاه به آن‌ها راه دارد. دو گلدسته کوتاه شش ضلعی در بالای ایوان جای گرفته که ساخت آن‌ها را به شخصی به نام «شیخ اسماعیل خان مستوفی الممالک» که مستوفی کل کابل و قندهار در زمان نادرشاه بوده‌است، نسبت می‌دهند.

در تزیین ایوان، از کاشی کاری و گچ بری استفاده شده‌است. در این ایوان، دو نوع کاشی کاری متعلق به دو دوره مختلف به کار رفته است؛ نخست، کاشی‌های فیروزه‌ای شش گوش منقوش که با نقوش گل و برگ و ستاره 6 پر به رنگ‌های سیاه، لاجوردی و فیروزه‌ای بر زمینه سفید تزیین شده‌اند و کاشی‌های فیروزه‌ای رنگ تیره کوچک مثلثی شکل منقوشی که با اسلیمی و به رنگ سیاه منقوش شده‌اند، دو چهار گوشه کاشی‌های شش گوش بزرگ را پر کرده‌اند. نوع دوم، کاشی کاری معرق دوره صفوی (1022 هـ.ق.) است که تمامی نمای ایوان، از اسپر و پیشانی آن گرفته تا زیر قوس را بانقوش هندسی، حیوانی، گیاهی و کتیبه‌های ثلث با رنگ‌های سفید، سیاه، آبی، فیروزه‌ای، لاجوردی، سبز روشن، قهوه‌ای روشن و قهوه‌ای سیر و زرد می‌پوشانده‌اند.


مطالب مرتبط

جستجو مقالات